Brid one brere

Skład: 5 osób
Czas: 60 min
Miejsce wykonania: zabytkowe wnętrza lub scena z profesjonalnym nagłośnieniem (dopuszcza się wykonanie w plenerze)

Średniowieczna liryka świecka

Fin'amour - to uczucie, styl życia, symbolika gestów i zachowań oraz ulubiony temat w europejskiej literaturze wieków średnich. Pojęcie miłości dwornej ukształtowało się za czasów trubadurów - poetów XI i XII-wiecznej Prowansji. Ich twórczość przetrwała do naszych czasów w wielu tekstach, a niektóre z nich zachowały się wraz z zapisem muzycznym. O samych autorach dowiadujemy się z życiorysów (vidas) zamieszczanych w niektórych zbiorach pieśni.

Giraut de Borneilh, czyli jak go opisywali współcześni: mistrz trubadurów - zasłynął między innymi pieśnią Reis glorios. Zaliczamy ją do gatunku alba, czyli pieśni o rozstaniu kochanków o świcie. Temat został jednak przedstawiony tu z punktu widzenia przyjaciela, który czeka na straży i ostrzega przed nadejściem poranka.

Wykonywaniu pieśni nierzadko towarzyszył taniec. Przykładem jest A l'entrada del temps clar anonimowego autora. Tekst mówi o królowej, która rusza w tan nie bacząc na zazdrosnego męża. Nie tylko taneczny charakter ale i specyficzne dla fin'amour motywy - zwłaszcza uwielbienie dla kochanki, tęsknota za jej obecnością oraz oczekiwanie na gest akceptacji - zawarte są w utworze Raumbaut'a de Vaquerias Calenda maia.

Jednym z tematów najchętniej podejmowanych przez poetów, są cierpienia miłosne. Opisuje je najbardziej znana pieśń Bertrarta de Ventadorn, który notabene musiał opuścić dwór swego protektora ze względu na afekt do jego żony - Marguerite de Turenne. Utwór Can vei la lauseta mover pełen jest goryczy z powodu niespełnionej miłości. Widok lecącego skowronka nie koi bólu, ale raczej wzmaga uczucie zazdrości w stosunku do ludzi szczęśliwych. Pieśń kończy się pełnym rezygnacji postanowieniem odejścia w smutku i porzuceniem radości i śpiewu.

Miłość dworna wraz ze swą etykietą zastrzeżona była dla wysoko urodzonych. Ceniony i znany trubadur Marcabru jednak w pełnej humoru i dowcipu pieśni L'autrier jost una sebissa daje początek lekkiemu w treści gatunkowi pastourelle. Charakteryzuje go motyw spotkania rycerza z pasterką, w którym znaleźli upodobanie truwerzy - autorzy północnej Francji i spadkobiercy spuścizny prowansalskich poprzedników. W ich twórczości odnajdujemy nie tylko wiodący temat miłości, ale i różnorodność form. Lekka historia opatrzona wdzięczną melodią o obserwującym igraszki zakochanych młodzieńcu (Ce fut an mai Moniota d'Arras), kontrastuje z trzygłosowym motetem Pucelete / Je languis / Domino w stylu Notre Dame z tekstem o tęsknocie za ukochaną.

Muzyka trubadurów w swej treści i formie miała bardzo szeroki wpływ na pozostałe regiony Europy. Niemieccy średniowieczni piewcy miłości (minne) znani nam są jako minnesangerzy. Jednym z ich najwybitniejszych przedstawicieli był Walther von der Vogelweide. Dzięki przekładowi Leopolda Staffa znany jest nam erotyk Under der linden o rozkoszach miłosnych na posłaniu z róż, których jedynym świadkiem był słowik. Pieśń Palestyńska (Palästinalied) należy z kolei do nurtu pieśni związanych z krucjatami. Zachęcano w nich do wypraw krzyżowych, opisywano toczone boje i zasługi, jakich dostępują rycerze uczestniczący w walce o Ziemię Świętą. Swój muzyczny wyraz znajdowały również nieszczęśliwe wydarzenia. Dwugłosowy conductus Pange melos lacrimosum jest elegią na śmierć cesarza Barbarossy podczas trzeciej krucjaty.

Na uwagę zasługują również pieśni pochodzące z terenów dzisiejszej Portugalii, a w szczególności Cantigas de Amigo (pieśni do przyjaciela) autorstwa Martina Codax. Podmiotem lirycznym utworu Ondas do mar jest kobieta oczekująca ukochanego nad brzegiem morza w Vigo.

Twórczość trubadurów docierała również do Anglii m.in. za sprawą Bernarta de Ventadorn. Niewątpliwie jednak muzyka angielska odróżniała się na tle Europy. Ilustruje to wyjątkowa melodyka anonimowej pieśni Brid one brere. W warstwie tekstu natomiast dostrzegamy zamiłowanie średniowiecznych poetów do symboliki i idiomu fin'amour. Dosłownie poeta zwraca się do ptaszka śpiewającego w krzaku róży. Można jednak interpretować tekst jako prośbę o wysłuchanie skierowaną bezpośrednio do ukochanej. Ptak na róży może również symbolizować samą miłość - wszak są to obrazy często wykorzystywane w liryce miłosnej.

Poezję w średniowieczu tworzyły nie tyle osoby wysoko urodzone co przede wszystkim wykształcone. Z życiorysów (vidas) wielu trubadurów wiemy, że pochodzili nierzadko z niższych warstw i w towarzystwie żonglerów (jongleurs) parali się muzykowaniem. Na drugim biegunie w stosunku do wysoko cenionej twórczości trubadurów czy truwerów stoją rubaszne teksty goliardów. Bacche bene venies to apoteoza wina i hymn na cześć Bachusa. Prosta pieśń In taberna oddaje atmosferę karczmy, gdzie goliardzi przepędzali swe życie wśród pijatyk, hulanek i gry w kości.

Repertuar koncertu

    Raimbaut de Vaqueiras (XIIIw.) [Paris, Bibl. Nationale, MS R-62]

  1. Calenda maia
  2. Giraut de Bornelh (XIIw.) [Paris, Bibl. Nationale, MS R-8]

  3. Reis glorios
  4. Anonim ( XII w)

  5. A l'entrada del temp clar
  6. Bernart de Ventadorn ( XII w.) [Paris, Bibl. Nationale, Ms U, f. 89v-90r]

  7. Quan vei la lauseta mover
  8. Anonim (XIII w. ) [Codex Montpellier]

  9. Pucelete / Je languis / Domino
  10. Moniot d'Arras (XIII w.)

  11. Ce fut en mai
  12. Martin Codax (XIII w.) [Pierpont Morgan Library, New York, Vindel MS M979]

  13. Ondas do mar de Vigo
  14. Anonim (ok. 1190 r.)

  15. Pange melos lacrimosum
  16. Anonim(ok. 1300 r.)

  17. Brid one brere
  18. Walther von der Vogelweide (XIII w.) [Münster Ms VII, 51]

  19. Palastinalied
  20. Walther von der Vogelweide (XIII w.) [Bibl. de l'Arsenal, Paris 5198]

  21. Under der linden
  22. Anonim (XII w.)[Carmina Burana]

  23. Bacche bene venies
  24. Anonim (XII w.)[Carmina Burana]

  25. In taberna
  26. Marcabru (XII w.)

  27. L'autrier jost'una sebissa